Süni intellektlər insan beyninə inteqrasiya ediləcəkmi?

Bir vaxtlar yalnız elmi-fantastik filmlərdə gördüyümüz ssenarilər – insanın düşüncə gücü ilə texnologiyanı idarə etməsi və ya beyninə məlumat yükləməsi – artıq reallığa çevrilmək üzrədir. Süni intellekt (AI) inkişaf etdikcə, alimlər və texnologiya nəhəngləri onun sadəcə kompüterlərdə deyil, həm də bioloji bədənimizdə mövcud olması üzərində çalışırlar. İnsan beyni ilə süni zəkanın birləşməsi (Beyin-Kompüter İnterfeysi - BCI) təkcə tibbi problemləri həll etməyəcək, həm də insan imkanlarını fövqəlbəşəri səviyyəyə qaldıracaq.

Hazırkı Texnologiya və BCI İnqilabı

Elon Musk-ın Neuralink şirkəti və digər biotexnologiya startapları bu sahədə ciddi irəliləyişlər əldə ediblər. Süni intellektin beyinə inteqrasiyası əsasən iki istiqamətdə gedir:

• Tibbi Zərurət və Bərpa: Hazırda əsas hədəf iflic olmuş insanların itirilmiş funksiyalarını bərpa etməkdir. BCI çipləri beyin siqnallarını oxuyaraq, onları rəqəmsal əmrlərə çevirir. Bu sayədə hərəkət qabiliyyətini itirmiş insanlar sadəcə düşünərək kompüter kursorunu idarə edə və ya robot qolları hərəkət etdirə bilirlər.
• Koqnitiv Gücləndirmə (Augmentation): Gələcək hədəf isə sağlam insanların yaddaşını artırmaq, öyrənmə sürətini yüksəltmək və beyinləri birbaşa "bulud" (cloud) sisteminə bağlamaqdır. Bu, insanın süni intellektlə rəqabət apara bilməsi üçün zəruri addım kimi görülür.

Potensial Risklər və Etik Suallar

Bu texnologiya heyranedici olduğu qədər də qorxulu suallar doğurur. İnteqrasiya prosesi bir sıra riskləri özündə daşıyır:

• Məxfilik və Haker Hücumları: Əgər beynimiz internetə qoşularsa, düşüncələrimiz "hack" oluna bilərmi? Beyin məlumatlarının oğurlanması və ya manipulyasiya edilməsi kibertəhlükəsizliyin ən böyük kabusuna çevrilə bilər.
• Rəqəmsal Bərabərsizlik: Bu texnologiya bahalı olacaq. Yalnız zəngin təbəqənin "super-beyinə" sahib olması, cəmiyyətdə bioloji təbəqələşmə yarada bilər.
• Şəxsiyyət İtkisi: Süni intellekt qərarlarımıza təsir edərsə, "mən" anlayışı necə dəyişəcək? Öz düşüncəmizlə AI-nin təlqini arasındakı sərhəd itə bilər.

Statistika və Bazarın Həcmi

Rəqəmlər göstərir ki, neyrotexnologiya sahəsi partlayış ərəfəsindədir:

• Bazar Dəyəri: Qlobal Beyin-Kompüter İnterfeysi bazarının 2030-cu ilə qədər 2 milyard dollara çatacağı proqnozlaşdırılır.
• Klinik Sınaqlar: Hazırda dünyada 400-dən çox aktiv BCI klinik sınağı həyata keçirilir.
• Məlumat Ötürmə Sürəti: Son modellər beyindən dəqiqədə 60-dan çox sözü rəqəmsal mətnə çevirmək qabiliyyətinə malikdir ki, bu da əvvəlki illərə nisbətən 3 dəfə sürətlidir.

Təkamül Xronologiyası: Simbioza Doğru

İnsan və maşın birləşməsinin yol xəritəsi təxminən belə formalaşır:

• 2023-2024 (İlk Addımlar): Neuralink-in ilk insan xəstə üzərində uğurlu sınağı. İflic xəstəsi düşüncə gücü ilə şahmat oynamağı bacardı.
• 2026-2028 (Geniş Tibbi Tətbiq): Görmə qabiliyyətini itirmiş insanlar üçün vizual siqnalların birbaşa beyin qabığına ötürülməsi texnologiyasının təkmilləşdirilməsi.
• 2035+ (Tam İnteqrasiya): İnsanların xarici dil öyrənmədən tərcüməni birbaşa beyinlərində eşitməsi və ya biliklərin "yüklənməsi" dövrünün başlanğıcı.

Azərbaycanda Bu Texnologiyaya Baxış

Azərbaycanda hələlik neyroçip istehsalı mövcud olmasa da, tibbi cəmiyyət və texnoloji sektor bu yenilikləri yaxından izləyir. Tibb Universitetləri və biotexnologiya üzrə ixtisaslaşan gənc alimlərimiz beynəlxalq tədqiqatları araşdırır.

Gələcəkdə bu texnologiyanın ölkəmizə gəlişi ilk növbədə tibbi turizm və ya yüksək ixtisaslı neyrocərrahiyyə əməliyyatları vasitəsilə baş tuta bilər. Eyni zamanda, cəmiyyətimizdə süni intellektin etik tərəfləri ilə bağlı müzakirələr getdikcə aktuallaşır; insanlar bu texnologiyanın dini və mənəvi dəyərlərlə necə uzlaşacağı barədə suallar verirlər.

Süni intellektin insan beyninə inteqrasiyası qaçılmaz görünür. Bu, bəşər tarixində "Homo Sapiens"dən "Homo Deus"a (Tanrı İnsan) keçid kimi qiymətləndirilə bilər. Risklər böyükdür, lakin xəstəliklərə qalib gəlmək və kainatın sirlərini daha sürətli öyrənmək imkanı bəşəriyyəti bu yola sövq edir. Biz artıq telefonlarımızla simbioz halındayıq, növbəti addım sadəcə bu əlaqəni fiziki etməkdir.