İsveçdən Enerji İnqilabı: Məlumat Mərkəzlərinin İstiliyi ilə Minlərlə Ev İsidiləcək

Rəqəmsal dünyamızın arxasında böyük bir fiziki infrastruktur dayanır: Məlumat Mərkəzləri (Data Centers). Hər dəfə biz bir video izləyəndə, süni intellektə sual verəndə və ya sosial mediada şəkil paylaşanda, serverlər işləyir və böyük miqdarda istilik istehsal edir. Adətən bu istilik "tullantı" kimi havaya buraxılır və soyutma sistemləri üçün əlavə enerji tələb edir. Lakin İsveç bu paradiqmanı tamamilə dəyişir. Stokholm Data Parks layihəsi çərçivəsində serverlərdən ayrılan artıq istilik təkrar emal olunaraq şəhərin mərkəzi istilik sisteminə yönəldilir və minlərlə evi qızdırır.

Rəqəmsal Tullantıdan İstilik Enerjisinə

İsveç modeli sadəcə texnoloji yenilik deyil, həm də dövrü iqtisadiyyatın (circular economy) mükəmməl nümunəsidir. Bu proses ənənəvi enerji sərfiyyatını aşağıdakı kimi optimallaşdırır:

• İstiliyin Bərpası (Heat Recovery): Məlumat mərkəzindəki serverlər işləyərkən 85°C-yə qədər qıza bilir. Soyutma zamanı yaranan bu isti hava və ya su, birbaşa havaya atılmaq əvəzinə istilik dəyişdiriciləri (heat exchangers) vasitəsilə şəhərin su şəbəkəsinə ötürülür.
• İkiqat Səmərəlilik: Məlumat mərkəzləri özlərini soyutmaq üçün enerji xərcləmək əvəzinə, istiliyi sataraq gəlir əldə edirlər. Şəhər isə qaz və ya kömür yandırmadan hazır istilik əldə edir.
• Karbon İzinə Təsiri: Bu üsul şəhərin istilik sistemində qazıntı yanacaqlarına olan ehtiyacı kəskin şəkildə azaldır. Məsələn, Stokholm 2040-cı ilə qədər tamamilə qazıntı yanacağından azad olmağı hədəfləyir və bu layihə həmin hədəfin mərkəzində dayanır.

Qlobal Təsir və Statistik Göstəricilər

Rəqəmlər bu innovasiyanın miqyasını daha aydın göstərir. İsveçin yanaşması kiçik bir eksperiment olmaqdan çıxaraq, qlobal enerji modelinə çevrilməkdədir:

• İstilik Həcmi: Hazırda Stokholmdakı mərkəzi istilik tələbatının təxminən 10%-i məhz məlumat mərkəzlərindən və sənaye artıqlarından gələn istiliklə təmin olunur. Bu, təxminən 30,000 müasir mənzilin isidilməsi deməkdir.
• Enerji Qənaəti: Soyutma xərclərinin optimallaşdırılması nəticəsində məlumat mərkəzlərinin ümumi enerji sərfiyyatında 40%-ə qədər səmərəlilik əldə edilir.
• Bazar Dəyəri: Qlobal "Waste Heat Recovery" (Tullantı İstiliyin Bərpası) bazarının 2028-ci ilə qədər 90 milyard dolları keçəcəyi proqnozlaşdırılır.

İnkişaf Xronologiyası və Gələcək

Enerji və texnologiyanın bu inteqrasiyası pilləli şəkildə inkişaf edir:

• 2017 (Başlanğıc): Stokholm Data Parks layihəsinin rəsmi startı. Məqsəd böyük texnologiya şirkətlərini şəhərə cəlb edərək istiliklərini paylaşmağa təşviq etmək idi.
• 2023-2024 (Genişlənmə): Microsoft və digər nəhənglərin İsveçdəki qurğularının istilik şəbəkəsinə inteqrasiyası. Süni intellektin artması ilə enerji sərfiyyatı və ayrılan istilik dəfələrlə artdı.
• 2030 (Standartlaşma): Avropa İttifaqında yeni tikilən bütün böyük məlumat mərkəzləri üçün istiliyin təkrar emalının məcburi standart halına gəlməsi gözlənilir.

Azərbaycan üçün Tətbiq İmkanları

İsveç təcrübəsi Azərbaycan üçün xüsusilə aktualdır. Ölkəmizdə "yaşıl enerji"yə keçid və COP29 kimi qlobal tədbirlərə ev sahibliyi etməyimiz fonunda bu texnologiya yeni perspektivlər açır:

Birincisi, Bakıda və digər böyük şəhərlərdə mərkəzi istilik sistemlərinin modernizasiyası zamanı bu model nəzərə alına bilər. Ölkədə rəqəmsallaşma sürətlənir və yeni Data Mərkəzləri (məsələn, "Hökumət Buludu" layihəsi çərçivəsində) yaradılır. Bu mərkəzlərin istiliyindən ətrafdakı ictimai binaların və ya istixanaların qızdırılmasında istifadə etmək, qaz sərfiyyatını azaltmağa real töhfə verə bilər.

İkincisi, Azərbaycanın bərpa olunan enerji potensialı ilə yanaşı, enerji səmərəliliyi (energy efficiency) sahəsində bu cür innovativ addımlar atması, ölkənin texnoloji imicini daha da yüksəldə bilər.

Məlumat mərkəzlərinin evləri isitməsi sadəcə mühəndislik uğuru deyil, bu, gələcəyin şəhər modelidir. İsveç sübut edir ki, texnoloji inkişaf təbiətə zərər vermək məcburiyyətində deyil; əksinə, rəqəmsal tullantılarımızı fiziki rahatlığa çevirə bilərik. "Bulud" texnologiyaları, sözün əsl mənasında, evlərimizə istilik gətirir.